घटना एक, सन्देश अनेक

घटना एक, सन्देश अनेक —नरेनरेन्दजंग पिटर
नेपाली राजनीति सहमति नजिक पुग्दा नपुग्दै यहाँ बिमतिका खेल शुरू भए। बिषय झाङ्गिदै गयो। आखिरमा त्यसको अन्तरकुन्तरमा रहेको तितो यर्थात् पूर्वप्रधानमन्त्री एवं प्रमुख विपक्षीदलका नेता माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले सहमतिको बिरोधमा भारतीय संस्थापन पक्षको हात रहेको र त्यसको तामेलीमात्रै एमाले र काग्रेसको अनुदारवादी गुटले गरेको हो, अरू किनारामा साक्षीमात्रै बसेका हुन् भनेर जब खुलस्त पार्दै आगामी कार्यक्रमको घोषणा गरे, तब अनेकौँ कोणबाट बहस शुरू भयो। त्यसलाई निरर्थक साबित गर्न शत्ताधारी दलहरू लाग्नुभन्दा आसय र मर्मलाई अन्यन्त्र मोड्नतिर लागे। यथास्थितिमा रमेका वर्गलाई यो शान्त पोखरीमा ढुंगा हानेझै भयो भने दिल्लीसँगै वार्ता गर्ने भनेको कयौँलाई अन्धाले हात्ती छाम्या झै बिषय बन्यो।

नेपाली राजनीतिमा मात्रै होइन नेपालप्रति सरोकार राख्नेहरूलाई भने यसले गम्भीर ध्यान आकर्षण गरायो। सबैलाई महत्वपूर्ण बिषय बनेको यो शीर्षक जनमतसाथ लिएर छिमेकी मित्रराष्ट्रसँग थालिएको बहस सुगौली सन्धि पछाडिको नौलो अभ्यास थियो।। लामोदिनसम्म नांगो यथार्थ खोल्न विभिन्न स्वार्थ र हिनताबोधले 'बोलबोल मछली मुखभरी पानी' भएको नेपालीपक्षले भारतसँग आफ्ना धारणा कुटनीतिक मञ्चबाट राख्दाराख्दा आजित भएर भ्रम छर्न थालेपछि राजनीतिकमञ्चबाट यो बिषय उठायो। औपचारिक कार्यक्रममै भारतीय सेनाध्यक्षले शान्ति सम्झौताको विपक्षमा नेपाली सेनाप्रमुखलाई आदेश दिन थालेपछिको यो अवस्था सामान्य बिषय रहेन। जब सामान्य कुटनीतिक मयार्दा पनि जिम्मेवारपक्षले राख्दैन र सत्ताको डोरो पक्रिएको पक्ष आफ्नो हितको लागि मौन बस्छ, मूलधार भनिने मिडिया चुप रहन्छन् तब त्यो जिम्मेवारी कसैन कसैले उठाउनै पर्थ्यो। सार्वभौम राष्ट्रको जिम्मेवार नेतृत्वले बास्तबिक अवस्थाको जानकारी देश, दुनियाँ र जनतालाई दिन आवश्यकता थियो। प्रचण्डको बानेश्वर अभिव्यक्ति आवेग र सत्तारोदन नभै त्यही बास्तविकताको जानकारी र अभियानको घोषणा थियो।

माओवादी अरू नेपाली राजनीतिक दलभन्दा बिचार र प्रतिबद्धतामा फरक छ र त्यो मूल्यको राजनीतिलाई लागू गर्न जहिले पनि हामफाल देखा जायगा भन्ने तयार शक्ति हो। यो कुरा अभिजात वर्गीय सोचले बुझ्न नसक्ने र नसकेको बिषय हो। अझ भारतीय अभिजातहरू नेपालीहरू भनेका चौकिदार, रेडलाइट एरिया र गोर्खासेनामात्र हुन् भन्ने मान्यता राख्दछन्।

भारत ठूलो छ, उसका समस्याहरू पनि ठूला छन्। संवेदनशीलता पनि त्यतिकै ज्यादा छ। उदयमान विश्व तागत भएकोले अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व पनि त्यतिकै छ। ऊसित विकाशशील मुलुकहरूको अपेक्षा पनि त्यतिकैमात्रामा धेरै छन्। जति ठूलो छ, भूमिका ठूलो छ त्यति नै हृदय भने ठूलो भएको र छाती चौडा भएको छिमेकीहरूले महशुस गर्न भने पाउन सकेका छैन्न्। सस्तो र अदक्ष नेपाली श्रमिक भारतका यत्रतत्र पाइन्छन्। नीति निमार्ता अभिजातहरूको सेवामा तल्लिन भएको देख्छन्। हरेक सत्तातुरहरूसँग राष्ट्रिय स्वाभिमान नभएका पनि उनीहरूले देखेका छन्। नेपालको सिमाना भारतीय किङ्गमेकर प्रान्त बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश र उत्तराञ्चलसँगै जोडिनुका साथै भारतमा माओवादी आन्दोलन बड्नु पनि यसका कारण छन्। तर उसले नबुझेको पक्ष भनेको उनीहरूसँग नेपाली माओवादीको बैचारिक सामिप्यता भएतापनि सांगठनिक नजिकता भने छैन। अझ यो खुला राजनीतिमा आएपछि भाकपा माओवादी नेकपा माओवादीको घोर बिरोध पनि गर्दछ। खुला राजनीतिमा आएको नेपाली माओवादी पनि अन्यपार्टी जस्तै होला भन्ने ठहर भारतीय सस्थापन पक्षको थियो। त्यो नभए र नपाएपछि उसले माओवादीको साइज सीमित पार्न बिगतमा अभ्यास गर्दा मधेश कार्ड खेलेको थियो र हो। त्यसमा सहयोग गर्न संसदीय पाटीहरूले आफ्ना कार्यकर्ता पठाए पनि। तर भयो के भने, जो गएका थिए ती त कहिल्यै फर्केनन् जो बाँकी थिए, ती समेत गए। त्यसको नोहमत आम चुनावमा सनातनी पार्टीहरूले भोग्नुपर्यो।

अहिले कतिपय पार्टीहरूका जिम्मेवार नेताहरू १२ बुँदे सहमतिको अर्थ औचित्य र सान्दर्भिकता अब रहेन भन्दैछन्। त्यो उग्र आग्रहीहरूको भित्री खेल सतहमा छिटै देखिनेछ भने यो अभियान केही राजनीतिक पार्टीको तत्कालिन फाईदा हुनसक्ला। तर, सेनापतिको चिम्सा आँखामा आएको तेज र पूर्वराजाको जागेको महत्वकांक्षा, उनीहरूका बौद्धिक कार्यकर्ताको मनोदशा तयार गर्ने अभियान र आफ्नो प्रत्यक्ष छहारीमा राख्ने छिमेकीको खेलले यसलाई अर्को लेवनान, सोमालिया र अफगानिस्थान बनाउँदैन भन्न पकिँदैन। महाशक्तिको प्रत्यक्ष क्रिडास्थल बन्नु न त यहाँका पार्टीहरूको हित हुने छ न त भारतकै लागि।



नेपाली राजनीति सहमति नजिक पुग्दा नपुग्दै यहाँ बिमतिका खेल शुरू भए। बिषय झाङ्गिदै गयो। आखिरमा त्यसको अन्तरकुन्तरमा रहेको तितो यर्थात् पूर्वप्रधानमन्त्री एवं प्रमुख विपक्षीदलका नेता माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले सहमतिको बिरोधमा भारतीय संस्थापन पक्षको हात रहेको र त्यसको तामेलीमात्रै एमाले र काग्रेसको अनुदारवादी गुटले गरेको हो, अरू किनारामा साक्षीमात्रै बसेका हुन् भनेर जब खुलस्त पार्दै आगामी कार्यक्रमको घोषणा गरे, तब अनेकौँ कोणबाट बहस शुरू भयो। त्यसलाई निरर्थक साबित गर्न शत्ताधारी दलहरू लाग्नुभन्दा आसय र मर्मलाई अन्यन्त्र मोड्नतिर लागे। यथास्थितिमा रमेका वर्गलाई यो शान्त पोखरीमा ढुंगा हानेझै भयो भने दिल्लीसँगै वार्ता गर्ने भनेको कयौँलाई अन्धाले हात्ती छाम्या झै बिषय बन्यो।

नेपाली राजनीतिमा मात्रै होइन नेपालप्रति सरोकार राख्नेहरूलाई भने यसले गम्भीर ध्यान आकर्षण गरायो। सबैलाई महत्वपूर्ण बिषय बनेको यो शीर्षक जनमतसाथ लिएर छिमेकी मित्रराष्ट्रसँग थालिएको बहस सुगौली सन्धि पछाडिको नौलो अभ्यास थियो।। लामोदिनसम्म नांगो यथार्थ खोल्न विभिन्न स्वार्थ र हिनताबोधले 'बोलबोल मछली मुखभरी पानी' भएको नेपालीपक्षले भारतसँग आफ्ना धारणा कुटनीतिक मञ्चबाट राख्दाराख्दा आजित भएर भ्रम छर्न थालेपछि राजनीतिकमञ्चबाट यो बिषय उठायो। औपचारिक कार्यक्रममै भारतीय सेनाध्यक्षले शान्ति सम्झौताको विपक्षमा नेपाली सेनाप्रमुखलाई आदेश दिन थालेपछिको यो अवस्था सामान्य बिषय रहेन। जब सामान्य कुटनीतिक मयार्दा पनि जिम्मेवारपक्षले राख्दैन र सत्ताको डोरो पक्रिएको पक्ष आफ्नो हितको लागि मौन बस्छ, मूलधार भनिने मिडिया चुप रहन्छन् तब त्यो जिम्मेवारी कसैन कसैले उठाउनै पर्थ्यो। सार्वभौम राष्ट्रको जिम्मेवार नेतृत्वले बास्तबिक अवस्थाको जानकारी देश, दुनियाँ र जनतालाई दिन आवश्यकता थियो। प्रचण्डको बानेश्वर अभिव्यक्ति आवेग र सत्तारोदन नभै त्यही बास्तविकताको जानकारी र अभियानको घोषणा थियो।

माओवादी अरू नेपाली राजनीतिक दलभन्दा बिचार र प्रतिबद्धतामा फरक छ र त्यो मूल्यको राजनीतिलाई लागू गर्न जहिले पनि हामफाल देखा जायगा भन्ने तयार शक्ति हो। यो कुरा अभिजात वर्गीय सोचले बुझ्न नसक्ने र नसकेको बिषय हो। अझ भारतीय अभिजातहरू नेपालीहरू भनेका चौकिदार, रेडलाइट एरिया र गोर्खासेनामात्र हुन् भन्ने मान्यता राख्दछन्।

भारत ठूलो छ, उसका समस्याहरू पनि ठूला छन्। संवेदनशीलता पनि त्यतिकै ज्यादा छ। उदयमान विश्व तागत भएकोले अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व पनि त्यतिकै छ। ऊसित विकाशशील मुलुकहरूको अपेक्षा पनि त्यतिकैमात्रामा धेरै छन्। जति ठूलो छ, भूमिका ठूलो छ त्यति नै हृदय भने ठूलो भएको र छाती चौडा भएको छिमेकीहरूले महशुस गर्न भने पाउन सकेका छैन्न्। सस्तो र अदक्ष नेपाली श्रमिक भारतका यत्रतत्र पाइन्छन्। नीति निमार्ता अभिजातहरूको सेवामा तल्लिन भएको देख्छन्। हरेक सत्तातुरहरूसँग राष्ट्रिय स्वाभिमान नभएका पनि उनीहरूले देखेका छन्। नेपालको सिमाना भारतीय किङ्गमेकर प्रान्त बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश र उत्तराञ्चलसँगै जोडिनुका साथै भारतमा माओवादी आन्दोलन बड्नु पनि यसका कारण छन्। तर उसले नबुझेको पक्ष भनेको उनीहरूसँग नेपाली माओवादीको बैचारिक सामिप्यता भएतापनि सांगठनिक नजिकता भने छैन। अझ यो खुला राजनीतिमा आएपछि भाकपा माओवादी नेकपा माओवादीको घोर बिरोध पनि गर्दछ। खुला राजनीतिमा आएको नेपाली माओवादी पनि अन्यपार्टी जस्तै होला भन्ने ठहर भारतीय सस्थापन पक्षको थियो। त्यो नभए र नपाएपछि उसले माओवादीको साइज सीमित पार्न बिगतमा अभ्यास गर्दा मधेश कार्ड खेलेको थियो र हो। त्यसमा सहयोग गर्न संसदीय पाटीहरूले आफ्ना कार्यकर्ता पठाए पनि। तर भयो के भने, जो गएका थिए ती त कहिल्यै फर्केनन् जो बाँकी थिए, ती समेत गए। त्यसको नोहमत आम चुनावमा सनातनी पार्टीहरूले भोग्नुपर्यो।

अहिले कतिपय पार्टीहरूका जिम्मेवार नेताहरू १२ बुँदे सहमतिको अर्थ औचित्य र सान्दर्भिकता अब रहेन भन्दैछन्। त्यो उग्र आग्रहीहरूको भित्री खेल सतहमा छिटै देखिनेछ भने यो अभियान केही राजनीतिक पार्टीको तत्कालिन फाईदा हुनसक्ला। तर, सेनापतिको चिम्सा आँखामा आएको तेज र पूर्वराजाको जागेको महत्वकांक्षा, उनीहरूका बौद्धिक कार्यकर्ताको मनोदशा तयार गर्ने अभियान र आफ्नो प्रत्यक्ष छहारीमा राख्ने छिमेकीको खेलले यसलाई अर्को लेवनान, सोमालिया र अफगानिस्थान बनाउँदैन भन्न पकिँदैन। महाशक्तिको प्रत्यक्ष क्रिडास्थल बन्नु न त यहाँका पार्टीहरूको हित हुने छ न त भारतकै लागि।